Hoe schilderijen te lezen: Bellini's San Zaccaria-altaarstuk

De decodering van een Venetiaans meesterwerk

Detail uit 'San Zaccaria-altaarstuk' (1505) van Giovanni Bellini (c.1430–1516). Bron Wikiart

Er zijn maar weinig plaatsen zoals Venetië.

Met zijn lagunes en waterwegen die schitteren onder een schitterend Adriatisch licht, met zijn gebouwen en soms stinkend water (dat doet me altijd denken aan de pest in Thomas Manns dood in Venetië), is de stad een landschap dat als geen ander is getransformeerd.

Er zijn maar weinig plaatsen zoals Venetië, en niet in de laatste plaats vanwege de kunst. Tegenwoordig is het zeldzaam om te vinden, maar in Venetië kun je nog steeds schilderijen zien die hangen in de positie waarvoor ze zijn gemaakt. De geschiedenis van Venetië leeft zoals zo weinig andere steden dat doen.

Detail van 'San Zaccaria Altaarstuk'. Bron Wikiart

Een van die schilderijen is het San Zaccaria-altaarstuk van Giovanni Bellini, geschilderd in 1505 toen de kunstenaar begin zeventig was - het exacte geboortejaar van Bellini blijft een punt van discussie. De Victoriaanse kunstcriticus John Ruskin beoordeelde het schilderij als een van 'de twee beste schilderijen ter wereld'. (De andere was de Madonna van de Frari-triptiek, ook van Bellini.)

Wat meteen opvalt aan het San Zaccaria-altaarstuk is het elegante gevoel van ruimte dat Bellini heeft gecreëerd. De illusie is van een architectonische apsis, een kleine kapelruimte met aan weerszijden kolommen en met een koepel bedekt met mozaïeken. De Maagd Maria zit op de troon in het midden, omringd door heiligen. Zie hoe het witte marmer van de troon, samen met de witte sjaal van Mary, en vooral de helderheid van het Christuskind, het midden van het schilderij laat bloeien.

Kijk ook eens naar de manier waarop Bellini het licht heeft gedraaid zodat het van links naar rechts over de scène stroomt, waardoor een zachte schaduw achter Christus aan zijn rechterkant valt, hem naar voren zet en zijn omtrek benadrukt. Deze details zijn gemakkelijk over het hoofd te zien, maar ze maken het verschil.

Detail van 'San Zaccaria Altaarstuk', van links naar rechts, Sint-Pieter, Sint-Catharina, de Maagd Maria met het Christuskind, Sint-Lucy en Sint-Jerome. Bron Wikiart

Achter de troon is de architectonische uitsparing gemodelleerd in drie dimensies en gloeit zacht geel-oker, waardoor de rest van de scène een voorwaarts gericht vliegtuig kan bezetten, bijna overgaand in onze echte ruimte. Het is een triomf van het schilderij dat geen van deze effecten er geforceerd uitziet. De mix van kleuren - het rood, goud, blauw en groen van de gewaden en het subtiele wit van de architectuur - geven het hele werk een fijn gesponnen rijkdom. Het is in de subtiele van deze rijkdom dat Bellini's originaliteit ligt.

Waar kijken we naar?

Een van de geneugten van het schilderij is het ontdekken van de kleine details die de betekenis ervan tot leven brengen.

Struisvogelei en kristallen lampdetail. Bron Wikiart

Een van die details, helemaal bovenaan het schilderij, is zo gemakkelijk te missen: een struisvogelei dat aan een akkoord hangt.

Het is nu bekend dat struisvogels hun eieren leggen in gemeenschappelijke nesten, die bestaan ​​uit niet veel meer dan een in de grond geschraapte put. De eieren worden overdag door de vrouwtjes en 's nachts door de mannetjes uitgebroed.

In de middeleeuwen werd echter algemeen aangenomen dat de struisvogel - een veel bewonderde vogel - zijn eieren in zand begraaft en de hitte van de zon de incubatie laat uitvoeren. Vanwege de jonge opkomst zonder ouderlijke betrokkenheid, werd gedacht dat het struisvogelei een ideaal symbool was van de maagdelijkheid van Maria - een theologisch lastig concept waarvoor parallellen in de natuur werden gezocht.

Het struisvogelei symboliseert Maria's maagdelijkheid en werkt symbolisch samen met de kristallen lamp die eronder hangt. De lamp staat voor puurheid, omdat kristalglas tastbaar maar ook transparant is.

Dus vanaf de top van het schilderij leidt een verticale lijn naar beneden, van een combinatie van maagdelijkheid en zuiverheid, naar Maria en haar kind eronder.

Gesneden hoofd van Salomo op de troon van de Maagd en het Kind. Bron Wikiart

Een ander detail, dat misschien wel logisch is voor al deze tekens, is het snijwerk bovenaan de troon. Het toont het hoofd van Salomo, de zoon van David en Bathseba en de derde koning van Israël. Salomo werd vereerd om zijn wijsheid, en evenmin wordt zijn wijsheid beter weergegeven dan in het prachtige verhaal van zijn oordeel, zoals verteld in 1 Koningen 3: 16–28: aan Salomo gebracht zijn twee vrouwen temidden van een argument. Beiden hebben een kind gekregen, maar een van de baby's is overleden; nu beweren beide vrouwen dat het resterende kind van hen is. Om de waarheid te ontdekken, beveelt Salomo een zwaard te brengen, zeggende: "Verdeel het levende kind in tweeën en geef de helft aan de een en de ander aan de ander." Hierop doet een van de vrouwen onmiddellijk afstand van haar aanspraak op het kind, waardoor ze zichzelf onthult als de ware moeder, die het niet kon aanzien dat haar kind schade werd toegebracht.

Dus het gebeeldhouwde hoofd op de troon van Maria spreekt over de Maagd en het Kind die een zetel van wijsheid bezetten. We kunnen dus de eenheid van maagdelijkheid, zuiverheid en wijsheid lezen als ideale eigenschappen van de heilige moeder en het kind.

Maria en Christus worden omringd door vier heiligen, symmetrisch om de troon geplaatst. De algehele schilderstijl staat bekend als een sacra conversazione, een traditie in de christelijke schilderkunst waar verschillende heiligen rond de Maagd bijeenkomen. Heiligen kunnen van verschillende leeftijden zijn, ongeacht de periode waarin ze leefden, blijkbaar in 'heilige gesprekken', maar vaker in reflecterende mijmeringen. Een dergelijk concept maakt een veelvoud aan symbolische combinaties mogelijk.

In Bellini's schilderij zijn Peter de vier heiligen met zijn attributen van bijbel en sleutels ("Ik zal je de sleutels van het koninkrijk van de hemel geven"); Catherine van Alexandrië, die een palmblad vasthield om haar martelaarschap te symboliseren en naast haar verbrijzelde wiel (het instrument van haar marteling) stond; Lucy met haar eigen handpalm en een glazen lamp (afgeleid van haar naam, wat betekent verlichten); en Jerome, de geleerde en vertaler van de bijbel in het Latijn. Aan de voet van de Maagd speelt een engel een instrument dat lijkt op een viool.

'San Zaccaria-altaarstuk' (1505) van Giovanni Bellini (c.1430–1516). Bron Wikiart

Ze zijn symmetrisch rond de troon geplaatst. Het is vermeldenswaard hoe de compositie het oog naar het midden van het schilderij leidt, met de twee buitenste figuren vierkant naar buiten gericht en de twee binnenste figuren driekwart naar binnen gedraaid, waardoor de ruimte zo is geconfigureerd dat een soort doorgang naar het midden is gemaakt.

Kijk bijvoorbeeld naar de handen en armen van de meest linkse figuren, Sts Peter en Catherine. De positie van Peter's linkerarm vormt een doorlopende lijn met Catherine's rechterarm. De lijnen van hun draperie en ook de hoeken van hun schouders, allemaal - in subtiele mate - voegen een vleugje innerlijke dynamiek toe aan het geheel.

Dus werken de heiligen toe naar een betekenisvolle compositie; ze hebben ook een symbolische diepte op zich.

Een manier om de heiligen te lezen is ze te beschouwen als twee sets complementaire paren: de twee uiterlijke figuren, de twee mannen, die de stichting van de kerk (Petrus) en haar wetenschappelijke ontwikkeling (Jerome) vertegenwoordigen; en de twee vrouwen van binnen vertegenwoordigen de deugden van leren en wijsheid (Catherine) en vroomheid (Lucy).

Dit alles lijkt ons misschien duister en belerend, maar voor een aanbidder van de 16e eeuw zouden de symbolen veel 'leesbaarder' zijn geweest en geschikt voor reflectie. Bellini's echte prestatie - waarom het gemakkelijk een meesterwerk te noemen is - is de elegante vermenging van de symbolische motieven tot een harmonieus en ietwat naturalistisch geheel.

In het hart van het schilderij zit de Maagd op haar marmeren troon, met haar linkerknie geheven om het Christuskind te ondersteunen en hem voor aanbidding aan de toeschouwer voor te stellen.

Het gezicht van de Maagd vertegenwoordigt misschien wel het meest betoverende aspect van het werk, en een dilemma over interpretatie, wat de kunsthistoricus TJ Clark het 'probleem van expressie' noemt:

'Zelfs om de kwestie als een' probleem 'te beschouwen, lijkt beschamend. Hoe zou het zijn geweest om de moeder van God te zijn? En hoe zou dat gevoel, of spel van tegenstrijdige gevoelens, als een 'gezicht' aan de wereld gepresenteerd zijn als een comportment? '
Detail van 'San Zaccaria Altaarstuk'. Bron Wikiart

Om het 'probleem van de expressie' te beantwoorden, lijken bepaalde woorden dichtbij te komen - contemplatief, ingetogen, reflecterend - maar schieten tekort omdat het te duidelijke clichés zijn.

Waarom zie je ook geen zorgen of verwarring in haar gezicht? De theologie van de Maagd bevat immers altijd een element van twijfel, zelfs angst. Misschien, terwijl ze luistert naar de muziek van de viool, gespeeld met alle zekerheid die een engel bezit, beginnen haar gedachten af ​​te dwalen, en met een dosis gewoon verlangen vraagt ​​ze zich af wat haar vreemd is overkomen. Ze begint de voet van de baby Christus te bekleden terwijl Hij Zijn been opheft - een instinctief contactmoment tussen een moeder en haar baby dat subliminaal gebeurt. In een oogwenk zal Hij zijn voet laten zakken en haar hand zal hem bekeren, en hun ogen zullen naar elkaar terugkeren. Misschien. Maar dit is het moment ervoor, wanneer het vegen van de vioolmuziek ons ​​allemaal heeft doen stoppen, heiligen, moeder en kind, en pauzeren op onze complexe plaats in het verhaal van redding. Het schilderij van Bellini doet dit allemaal.

Christopher P Jones schrijft op zijn blog. Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in deze verhalen over kunst: